Tôi bắt đầu đọc tập truyện và ký theo lần lượt từ Cái bật lửa, Xuân du hành ký... đến Bóng đời và cả phần phụ lục thơ. Tổng cộng 26 truyện và ký, 14 bài thơ. Dù là truyện hay ký thì nhân vật dẫn dắt câu chuyện vẫn chính là tác giả. “Tiểu sử” nhân vật hiện lên, lớn dần và rõ dần qua từng trang tác phẩm. Tôi nhận ra một Phạm Bá Vinh “bằng xương bằng thịt” – một lãng tử tích cực, một hình mẫu mà tôi mến mộ. Nói “lãng tử tích cực” vì "lãng tử" có hai nghĩa chính: nghĩa gốc là người lêu lổng, hư hỏng, bỏ nhà đi sống lang thang. Nghĩa phổ biến hơn và mang tính tích cực là người đàn ông có vẻ đẹp lãng mạn, hào hoa, yêu tự do, thích phiêu lưu, nay đây mai đó. Trong văn hóa hiện đại, lãng tử thường được miêu tả như một hình tượng người đàn ông có sức hút đặc biệt. Họ thường có những đặc điểm sau: Hào hoa, quyến rũ: Có nét đẹp tinh tế, phong trần và lãng mạn, thu hút sự chú ý, đặc biệt là phái nữ. Yêu tự do: Không thích bị ràng buộc vào một khuôn phép hay địa điểm cố định. Thích phiêu lưu, nay đây mai đó: Có xu hướng di chuyển, đi khám phá những nơi mới hoặc sống cuộc đời lang thang, không ở yên một chỗ. Có chút nghệ sĩ: Thường được liên tưởng đến những người có tâm hồn phóng khoáng, có nét nghệ sĩ. Phạm Bá Vinh là một lãng tử nhưng là lãng tử đặc biệt. Ông phiêu lưu không phải vì thích đi mà cuộc đời đẩy ông phải phiêu lưu và phiêu dạt. Bản chất ông mang là hướng thiện, hướng thiện một cách bản năng. Nhưng có lúc ông cũng “xù lông” như nhím để tự vệ trước một lẽ phải. Những sự kiện lịch sử, diễn biến xã hội dù ở Hải Phòng quê ông hay bất cứ địa phương nào ông tới, ở thời điểm, thời gian nào cũng đều thật. Tôi sêm sêm tuổi với Phạm Bá Vinh và cũng là người quan tâm tới cuộc sống xã hội nên tôi hoàn toàn thấu cảm được. Có thể có người nghĩ ông bôi đen nhưng tôi không nghĩ thế và tôi tin nhiều rất nhiều người không nghĩ thế. Tác giả cũng chẳng dụng công vào việc tô hồng điều gì. Cái gì tốt thì nó tốt, nói xấu cũng không được.

Dù đã trải nghiệm, dù nhận biết trên thực tế những điều Phạm Bá Vinh viết trong Lãng Tử hành, nhưng nhiều lúc ngực tôi vẫn thắt lại, hoặc máu dồn lên não rừng rực. Có những điều tôi nghĩ “đã chấp nhận” nhưng đọc của Phạm Bá Vinh tôi cũng lại muốn đào bới và hất tung nó lên. Liệu đây có phải là mong muốn của tác giả không? Có phải là sự thành công của tác phẩm ở đây không?

Phạm Bá Vinh nay đây mai đó là tính theo không gian rộng và thời gian là cuộc đời ông, chứ không phải là những chuyến đi du lịch đâu đó là danh lam thắng cảnh như trào lưu của giới trẻ hoặc người có điều kiện như hiện nay. Phạm Bá Vinh cũng đã nói rõ trong phần Lời tác giả: “Gần nửa đời người tôi rong ruổi trên những cung đường đất nước, không phải để tìm một chân trời mới, mà để nhặt lại từng mảnh rơi rớt của ký ức...”

Nghề nghiệp xuyên suốt của Phạm Bá Vinh là một thợ mộc, nói chính xác phải gọi ông là một nghệ nhân chuyên làm đồ thờ. Ông sản xuất kinh doanh nhưng bằng lao động sản xuất là chính tiêu thụ chỉ như một khâu khép kín chứ không phải chuyên thương mại. Hoàn cảnh thuộc loại bình bình nhưng có lúc cũng rơi vào cảnh bần hàn túng thiếu.

Dù là nhân vật chính, người kể lại hay nhân chứng thì Lãng Tử hành chính là Phạm Bá Vinh - một quân nhân dũng cảm, một lính trinh sát mưu trí trong cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới phía bắc, một phạm nhân trong trại cải tạo từng phải đi bốc mộ bạn tù, một thuyền viên trong trại tỵ nạn ở Hồng Kông về nước, một ông thợ mộc, một nhà văn, một thi nhân đều là Phạm Bá Vinh nhân văn, kẻ sỹ, nghĩa hiệp, gai góc. Luôn đau đáu làm được càng nhiều càng tốt việc gì có ích cho đời.

Nếu tôi cảm nhận đúng thì tình sử của Phạm Bá Vinh vừa đẹp vừa truân chuyên có lỡ dở, có viên mãn, có thầm kín và có cả niềm hạnh phúc hiển hiện. Ông yêu vợ, quý con qua cách gọi rất hay, gọi vợ là “trẻ trâu” (chắc vợ ông kém rất nhiều tuổi). Gọi con là “bình rượu mơ” vừa thân thương trìu mến, vừa gửi gắm hi vọng vào tương lai tốt đẹp. Tất cả điều đó dường như tác động rất lớn tới cảm xúc văn học của ông. Dù cuộc sống tình cảm thác ghềnh như vậy, nhưng tuyệt nhiên không thấy có thù hận, bất đắc chí trong Phạm Bá Vinh.

Sẽ thiều sót nếu không nhắc tới chất nghệ thuật và bút pháp của Phạm Bá Vinh sử dụng trong Lãng Tử hành. Tôi cảm nhận tác giả như Nguyễn Công Hoan tái thế hoặc là tài hoa tổng hợp của nhóm Tự lực Văn đoàn dồn lại cho ông. Và tôi thích cách viết ngắn gọn, thẳng thắn, đọc vị đúng sự việc mà không dung tục và dễ dãi, không né tránh những điều tưởng như cấm kỵ.

Trước khi dừng viết cảm nhận tôi mong tìm được để đọc tiểu thuyêt Kiếp phong trần và Miền ký ức mà tác giả đã xuất bản trước Lãng Tử hành. Để có thể hiểu hơn về Phạm Bá Vinh và một giai đoạn lịch sử đất nước đã trải qua mà tôi là người trong cuộc. Tôi thầm mong Phạm Bá Vinh là Lãng tử hành nhưng không bao giờ là “Cô độc hành” trong cuộc đời này. Và (lại và) mong có duyên, được diện kiến tác giả ngoài đời....